Higiena pasz i obrót paszami: kluczowe wymogi i ryzyka prawne

Wymogi HACCP w paszach stanowią jeden z kluczowych elementów unijnego systemu regulacji dotyczących pasz. Dlatego system ten ma nadrzędny cel: zapewnienie wysokiego poziomu ochrony zdrowia zwierząt, zdrowia publicznego oraz bezpieczeństwa żywności w modelu „od pola do stołu”.

Fundamentem tego systemu pozostaje rozporządzenie (WE) nr 178/2002 ustanawiające ogólne zasady prawa żywnościowego. Zgodnie z art. 15 pasza nie może być wprowadzana do obrotu ani podawana zwierzętom, jeżeli jest niebezpieczna, natomiast art. 16 zakazuje wprowadzającej w błąd prezentacji i oznakowania. Kluczowe znaczenie ma również zasada odpowiedzialności podmiotu działającego na rynku spożywczym i paszowym – to przedsiębiorca ponosi pełną odpowiedzialność za zgodność produktu z prawem.

System ten obejmuje cały łańcuch paszowy – od produkcji pierwotnej, poprzez przetwarzanie, magazynowanie i transport, aż po wprowadzanie do obrotu i stosowanie w żywieniu zwierząt gospodarskich.

HACCP w paszach: higiena i obowiązki

Podstawowym aktem regulującym wymogi higieniczne jest rozporządzenie (WE) nr 183/2005. Wprowadza ono zasadę, zgodnie z którą każdy podmiot rynku pasz odpowiada za bezpieczeństwo pasz pozostających pod jego kontrolą – niezależnie od etapu łańcucha produkcji.

Przepisy nakładają obowiązek:

• rejestracji lub zatwierdzenia działalności przez właściwe organy (w Polsce- Inspekcję Weterynaryjną),
• stosowania zasad dobrej praktyki higienicznej,
• wdrożenia procedur opartych na zasadach HACCP (z wyjątkiem części producentów pierwotnych),
• zapewnienia identyfikowalności (pasz i surowców paszowych),
• prowadzenia dokumentacji umożliwiającej odtworzenie drogi paszy.

W praktyce HACCP w paszach działa tak dobrze, jak działa dokumentacja i traceability. To właśnie te elementy pozwalają udowodnić zgodność z przepisami w czasie kontroli, a także ograniczyć ryzyko sporów i sankcji.

Zakres podmiotowy obejmuje również producentów pierwotnych, w tym rolników wprowadzających do obrotu zboża paszowe, co w praktyce oznacza objęcie ich reżimem prawa paszowego w stopniu zbliżonym do profesjonalnych wytwórni pasz.

Wprowadzanie pasz do obrotu, prezentacja i znakowanie

Zasady wprowadzania pasz do obrotu określa rozporządzeniu (WE) nr 767/2009. Akt ten ma szczególne znaczenie z perspektywy ryzyka regulacyjnego w kontekście HACCP w paszach, ponieważ dotyczy bezpośrednio etykietowania i komunikacji marketingowej.

Rozporządzenie:

• zakazuje przypisywania paszom właściwości zapobiegania chorobom lub ich leczenia,
• wymaga, aby informacje były jasne, rzetelne i możliwe do zweryfikowania,
• reguluje deklarowanie składników, dodatków i przeznaczenia paszy.

Granica między dopuszczalnym oświadczeniem żywieniowym a niedozwolonym oświadczeniem terapeutycznym jest w praktyce jednym z najczęstszych źródeł sporów z organami nadzoru. Dlatego nieprawidłowa prezentacja produktu może skutkować zakwalifikowaniem go jako weterynaryjnego produktu leczniczego (VMP). To z kolei wiąże się z istotnymi konsekwencjami administracyjnymi i finansowymi.

Ponadto istotnym uzupełnieniem jest rozporządzenie Komisji (UE) 2020/354 ustanawiające zamknięty wykaz planowanych zastosowań pasz dietetycznych. Wykaz ten ogranicza możliwość swobodnego formułowania deklaracji funkcjonalnych i zapobiega obchodzeniu przepisów dotyczących pasz leczniczych oraz VMP.

Pasze lecznicze i weterynaryjne produkty lecznicze – zaostrzenie reżimu prawnego

Rozporządzeniu (UE) 2019/4 w sprawie pasz leczniczych, w powiązaniu z rozporządzeniem (UE) 2019/6 dotyczącym weterynaryjnych produktów leczniczych, ustanowiło znacznie bardziej restrykcyjny model regulacyjny, będący odpowiedzią na problem oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe (AMR – Antimicrobial Resistance).

Nowe regulacje:

• wzmacniają wymogi produkcyjne i kontrolne,
• ograniczają stosowanie środków przeciwdrobnoustrojowych w profilaktyce,
• uzależniają stosowanie pasz leczniczych od recepty weterynaryjnej,
• nakładają rozbudowane obowiązki dokumentacyjne.

Profilaktyczne stosowanie antybiotyków zostało zasadniczo zakazane, natomiast metafilaktyka dopuszczalna jest wyłącznie przy wysokim ryzyku rozprzestrzenienia się choroby i po indywidualnej ocenie lekarza weterynarii.

Dla producentów i hodowców oznacza to konieczność wdrożenia procedur dokumentujących zasadność stosowania VMP, przestrzeganie (ChPL – Charakterystykę Produktu Leczniczego) oraz zachowanie pełnej identyfikowalności zużycia.

Dodatki paszowe i system zezwoleń

Rozporządzenie (WE) nr 1831/2003 ustanawia scentralizowany system zezwoleń na dodatki paszowe. Każdy dodatek musi być dopuszczony na poziomie UE i stosowany zgodnie z warunkami określonymi w decyzji zezwalającej.

Ryzyko regulacyjne w tym obszarze dotyczy w szczególności:

• stosowania dodatków poza zakresem zezwolenia,
• przekroczenia maksymalnych poziomów,
• nieprawidłowego znakowania,
• braku zgodności z warunkami dla określonych gatunków.

Witaminy i suplementy dla trzody chlewnej – granice dopuszczalnej prezentacji

Witaminy i składniki mineralne, kwalifikowane jako dodatki paszowe, odgrywają istotną rolę w profilaktyce żywieniowej. Jednak z perspektywy prawa paszowego kluczowe znaczenie ma wyraźne rozgraniczenie pomiędzy wsparciem żywieniowym a działaniem terapeutycznym.

Prezentowanie suplementów jako produktów ,,leczących’’, ,,zwalczających infekcję’’ czy ,,zastępujących antybiotyki’’ może prowadzić do ich zakwalifikowania jako VMP. Organy nadzoru w praktyce analizują nie tylko etykietę, lecz także materiały marketingowe, strony internetowe i komunikację handlową.

Egzekwowanie przepisów i sankcje

Na poziomie krajowym kluczowe znaczenie ma ustawa z 22 lipca 2006 r. o paszach oraz kompetencje Inspekcji Weterynaryjnej.

Naruszenia przepisów mogą skutkować:

• decyzją o wycofaniu produktu z rynku,
• wstrzymaniem działalności,
• sankcjami administracyjnymi,
• odpowiedzialnością karną,
• zgłoszeniem do szybkiego systemu ostrzegania o żywności i paszach RASFF (Rapid Alert System for Food and Feed).

Dla podmiotów

Prawo paszowe Unii Europejskiej opiera się na zasadzie odpowiedzialności podmiotu, prewencji oraz identyfikowalności. W ostatnich latach obserwuje się wyraźne zaostrzenie reżimu regulacyjnego, szczególnie w obszarze stosowania środków przeciwdrobnoustrojowych.

Dla przedsiębiorców działających w sektorze paszowym kluczowe znaczenie ma nie tylko formalna zgodność z przepisami, lecz także aktywne zarządzanie ryzykiem regulacyjnym oraz wdrożenie wewnętrznych mechanizmów compliance.

Podmioty działające na rynku pasz powinny w szczególności:

• regularnie weryfikować etykiety i materiały marketingowe pod kontem zgodności z rozporządzeniem 767/2009,
• przeprowadzać audyt kwalifikacji produktu (pasza vs VMP),
• wdrożyć i dokumentować produkcję produktu przeciwdrobnoustrojowy,
• kontrolować zgodność dodatków paszowych z warunkami zezwoleń UE,
• zapewnić skuteczny system traceability oraz gotowość do wycofania produktu z rynku.

Zachęcamy również do zapoznania z artykułem: Wzbogacanie pasz dla zwierząt

Eksperci przygotowujący artykuł:

Aniela Kufel – junior associate

Formularz kontaktowy