Należyta staranność

Należyta staranność to jedna z podstawowych zasad prawa cywilnego. Zgodnie z art. 355 § 1 k.c. dłużnik ma wykonać swoje zobowiązanie tak, jak rozsądnie i rzetelnie robi się to w tego typu sprawach.

W praktyce sprawdza się, czy zachował się tak, jak zrobiłaby to przeciętna osoba w podobnej sytuacji. Jeśli nie dochowa tych standardów i nieumyślnie wyrządzi szkodę, może odpowiadać za swoje niedbalstwo.

Ta zasada dotyczy zarówno umów, na przykład jakości i terminowości wykonania usługi, jak i sytuacji, w których ktoś wyrządza szkodę poza umową.

Norma prawna i obowiązki dłużnika

Kodeks cywilny często odwołuje się do obowiązku dochowania należytej staranności. Najprościej ujmuje to art. 355 § 1 k.c., który mówi o staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego rodzaju.

W art. 355 § 2 k.c. ustawodawca podnosi poprzeczkę dla dłużnika, który prowadzi działalność gospodarczą. Taka osoba ma działać z należytą starannością z uwzględnieniem zawodowego charakteru swojej pracy. W praktyce oznacza to wyższe wymagania wobec profesjonalistów, takich jak lekarze, adwokaci czy firmy wykonawcze, niż wobec osób, które nie działają zawodowo.

Skutki braku należytej staranności

Skutki braku należytej staranności mogą być poważne. Jeżeli dłużnik wykonuje zobowiązanie wadliwie, na przykład źle realizuje umowę, może to uzasadniać roszczenie o odszkodowanie albo inne konsekwencje przewidziane w przepisach. Podstawą są tu art. 471–472 k.c.

Ważne jest też to, jak ocenia się taką odpowiedzialność. Ma ona charakter winy i jest rozpatrywana przez pryzmat niedbalstwa. Odpowiedzialność pojawia się wtedy, gdy zachowanie było niedbałe w świetle obiektywnie oczekiwanych standardów.

Wzorzec staranności: miernik i czynniki

Należyta staranność nie zależy od tego, jak dłużnik sam ocenia swoje działania. To obiektywny standard, taki sam dla każdego w podobnej sytuacji. Dlatego ocena polega na porównaniu jego zachowania z tym, co jest normalne i rozsądnie oczekiwane w danym typie relacji. Od zwykłej osoby wymaga się co najmniej podstawowej ostrożności i rzetelności.

Czynniki różnicujące

W praktyce ten wzorzec dopasowuje się do konkretnej sprawy. Bierze się pod uwagę warunki, w jakich dłużnik działał, oraz to, czego można było od niego realnie wymagać. Najczęściej znaczenie mają następujące czynniki:

• Charakter działalności dłużnika: Przedsiębiorca i specjalista muszą działać bardziej profesjonalnie niż osoba, która nie wykonuje danego zawodu. W orzecznictwie podkreśla się, że miernikiem należytej staranności przy działalności gospodarczej jest profesjonalizm.
  
• Rodzaj zobowiązania: Obowiązek staranności ocenia się niezależnie od tego, czy świadczenie jest odpłatne, czy nieodpłatne. Nawet jeśli dłużnik nie dostaje wynagrodzenia, nadal powinien zachować minimum ostrożności i rzetelności.
  
• Przedmiot świadczenia: Im bardziej odpowiedzialny charakter ma usługa lub dobro, tym wyższe są wymagania. W praktyce szczególnie dotyczy to spraw związanych z życiem i zdrowiem, gdzie oczekuje się wyjątkowej staranności. Podobnie jest wtedy, gdy wykonanie świadczenia ma kluczowe znaczenie dla interesu drugiej strony.
  
• Okoliczności wykonania: Liczą się realne warunki sytuacji, takie jak terminy czy czynniki zewnętrzne. Standard nie może opierać się na oczekiwaniach oderwanych od rzeczywistości. Nie można też wymagać wykonania obowiązku, którego spełnienie jest obiektywnie niemożliwe.
  
• Zasady współżycia i zaufanie: Wzorzec staranności uwzględnia normy powszechnie akceptowane, zarówno prawne, jak i obyczajowe. W zawodach regulowanych ważnym punktem odniesienia bywają też kodeksy etyki, które opisują standardy postępowania przyjęte w danej profesji.

W efekcie wzorzec staranności ma charakter normatywny. Składają się na niego społeczne i prawne reguły postępowania, a nie indywidualne cechy dłużnika. Dlatego przy ocenie profesjonalistów kluczowe jest, czy działali zgodnie z wymaganym standardem zawodowym. W odniesieniu do adwokatów podkreśla się, że o braku należytej staranności może świadczyć dopiero wyraźna sprzeczność ich działania lub opinii z prawem albo z utrwalonym orzecznictwem.

Odpowiedzialność za naruszenie staranności

W praktyce zarzut braku należytej staranności na podstawie art. 355 k.c. pojawia się dopiero wtedy, gdy ustali się jedno. Zobowiązanie nie zostało wykonane albo zostało wykonane nienależycie. Dopiero później ocenia się, czy zachowanie dłużnika odbiegało od wymaganego wzorca.

Jeśli takie odstępstwo doprowadziło do szkody, dłużnik może ponosić odpowiedzialność. Najczęściej będzie to odpowiedzialność za niewykonanie albo nienależyte wykonanie zobowiązania na podstawie art. 471 k.c.

Trzeba jednak pamiętać o ważnej rzeczy. Brak należytej staranności ocenia się w kategoriach winy, czyli niedbalstwa. Sam fakt, że powstała szkoda, nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności. Należy wykazać, że szkoda była skutkiem zaniedbania podstawowych obowiązków, które z perspektywy zdrowego rozsądku były oczywiste.

Przykładowo, o rażącym niedbalstwie mówi się wtedy, gdy ktoś pomija elementarne zasady ostrożności powszechnie uznane za konieczne. Zdarzają się też sytuacje graniczne, gdy zachowanie dłużnika było wystarczająco staranne i nie daje podstaw do zarzutu. Jeżeli jednak poziom staranności spada poniżej ustalonego wzorca, prawo ocenia to negatywnie.

Warto też pamiętać, że strony mogą w umowie doprecyzować albo ograniczyć kryteria staranności. Wynika to z art. 473 k.c. Jeżeli takich ustaleń nie ma, stosuje się reguły ustawowe, w tym art. 355 k.c., które chronią interes wierzyciela.

Etyczne odniesienia obowiązku staranności

Przepis o należytej staranności pełni także rolę klauzuli generalnej. Akcentuje wartości, które porządkują życie gospodarcze i społeczne. Założenie jest proste. Wzorzec staranności ma wyznaczać minimum etycznych oczekiwań wobec dłużnika. Kto podejmuje się zobowiązania, powinien traktować cudze sprawy z należytą troską.

W literaturze prawniczej i filozoficznej przywołuje się tu często podobieństwo do idei spolegliwego opiekuna Tadeusza Kotarbińskiego. Chodzi o osobę godną zaufania, sumienną i rzetelną, która wykonuje swoje obowiązki z pełnym zaangażowaniem.

W tym ujęciu zaniedbanie zobowiązania jest oceniane negatywnie. Może chodzić o zwlekanie z wykonaniem, brak informacji po stronie dłużnika albo użycie materiałów słabej jakości. Takie zachowania podważają reputację dłużnika i osłabiają zaufanie wierzyciela. Prawo cywilne nie wymaga jednak nadzwyczajnych poświęceń. Nie chodzi o heroizm, lecz o unikanie działań poniżej podstawowego standardu solidności.

W efekcie zachowanie zgodne z obiektywnie wymaganą starannością bywa oceniane nie tylko jako zgodne z prawem, ale także jako moralnie pozytywne. Prawo cywilne zakłada, że rzetelne wykonywanie zobowiązań leży w interesie wspólnym. Buduje zaufanie i zwiększa bezpieczeństwo obrotu. Z kolei lekceważenie tego obowiązku uderza w zaufanie między ludźmi i w podstawowe zasady współżycia społecznego.

Podsumowanie

Należyta staranność to instytucja prawna, która łączy obiektywną ocenę prawną z elementami oceny moralnej. Art. 355 k.c. wymaga, aby dłużnik działał według sprawdzonego wzorca rzetelności. Oznacza to, że powinien wykonywać umowę z uwzględnieniem swoich umiejętności, dostępnych środków oraz warunków, w jakich działa.

Ten wzorzec ma charakter normatywny. Zmienia się w zależności od rodzaju działalności, znaczenia świadczenia, warunków technicznych oraz zwyczajów branżowych. Jeżeli dłużnik nie dochowa tego standardu, wierzyciel może domagać się naprawienia szkody.

Orzecznictwo i literatura podkreślają, że staranność ocenia się porównawczo. Nie liczy się subiektywne nastawienie dłużnika, lecz to, czy działał tak, jak można oczekiwać od rozważnej osoby w danych okolicznościach.

Dlatego dbałość o prawidłowe wykonanie umowy to nie tylko wymóg techniczny. To także wyraz uczciwości i rzetelności w obrocie gospodarczym. Chroni interesy wierzyciela i wzmacnia stabilność relacji społecznych.

Kiedy warto skonsultować sprawę dotyczącą należytej staranności?

Gdy druga strona zarzuca Ci niedbalstwo, a spór dotyczy jakości lub terminowości wykonania umowy. Warto też działać, gdy szkoda została już zgłoszona, pojawia się żądanie odszkodowania albo masz wątpliwości, czy jako przedsiębiorca spełniłeś standard profesjonalisty z art. 355 § 2 k.c. Im szybciej uporządkujesz dokumenty i argumenty, tym łatwiej ograniczyć ryzyko sporu.

Pierwszym krokiem może być konsultacja, podczas której analizujemy umowę, przebieg współpracy i to, jak w Twojej sytuacji może zostać oceniona należyta staranność.

Jak pomagamy

W Prokurent wspieramy klientów w sprawach dotyczących oceny należytej staranności i odpowiedzialności cywilnej, od analizy dokumentów po prowadzenie sporu.

Zakres wsparcia obejmuje:

• analiza umowy i dokumentów wykonania
• ocena ryzyk oraz możliwych roszczeń
• przygotowanie pism przedsądowych lub procesowych
• negocjacje z drugą stroną
• reprezentacja w postępowaniu sądowym

Skorzystaj z formularza kontaktowego na dole strony i umów się na bezpałatną konsultację.

Eksperci przygotowujący artykuł:

Formularz kontaktowy