Ryzyko prawne i odpowiedzialność producenta rolnego w obrocie i stosowaniu środków ochrony roślin

Środki ochrony roślin w nowoczesnej produkcji rolnej stosowane są w ramach wysoce zinstytucjonalizowanego procesu, którego reżim prawny opiera się na bezwzględnie wiążących normach prawa materialnego i administracyjnego. Z perspektywy praktyki doradztwa prawnego dla sektora agrobiznesu zauważyć należy, że uchybienia w tym obszarze rodzą dla producentów rolnych surowe, wieloaspektowe i dotkliwe konsekwencje prawne. Sankcje te obejmują instrumenty prawa administracyjnego, finansowego oraz – w stanach faktycznych wyczerpujących znamiona czynów zabronionych – odpowiedzialność karną.

Środki ochrony roślin – pojęcie ustawowe, klasyfikacja i kryteria podziału

Zgodnie z unijnymi i krajowymi ramami prawnymi (w szczególności rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009 oraz ustawą z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin), środki ochrony roślin definiowane są jako substancje czynne oraz preparaty zawierające jedną lub więcej substancji czynnych, przeznaczone do jednego z następujących celów:

• ochrony roślin lub produktów roślinnych przed wszelkimi organizmami szkodliwymi lub zapobiegania ich działaniu,
• wywierania wpływu na procesy życiowe roślin w sposób inny niż składnik odżywczy,
• zabezpieczania produktów roślinnych (o ile substancje te nie podlegają osobnym przepisom o konserwantach),
• czy też niszczenia niechcianych roślin lub ich części.
  
  

Podział środków ochrony roślin

Środki ochrony roślin można podzielić według kryterium ich przeznaczenia i sposobu działania, co ma kluczowe znaczenie z punktu widzenia reżimu prawnego i uprawnień użytkowników:

• Insektycydy (środki owadobójcze): Preparaty służące do zwalczania szkodliwych owadów w różnych stadiach rozwojowych. Z punktu widzenia prawa, ich aplikacja wymaga szczególnej uwagi ze względu na ochronę owadów pożytecznych (w tym zapylaczy, takich jak pszczoły), co szczegółowo regulują przepisy regulujące kwestie minimalnych odległości od pasiek i pór dnia wykonywania zabiegów.
• Fungicydy (środki grzybobójcze): Środki stosowane w celu zapobiegania lub zwalczania chorób grzybowych roślin. W praktyce obrotu rolniczego i badań pozostałości stanowią grupę niezwykle istotną, podlegającą rygorystycznym limitom pozostałości po ich stosowaniu w plonach.
• Herbicydy (środki chwastobójcze): Preparaty przeznaczone do niszczenia niepożądanej roślinności. Ich użycie wiąże się z rygorystycznymi ograniczeniami technicznymi (związanymi m.in. ze znoszeniem cieczy użytkowej na sąsiednie plantacje) oraz odpowiedzialnością odszkodowawczą w przypadku szkód na gruntach sąsiednich.
• Regulatory wzrostu i rozwoju: Substancje modyfikujące procesy fizjologiczne roślin (np. skracające źdźbła w zbożach w celu zapobiegania wyleganiu). Choć nie służą bezpośrednio zwalczaniu patogenów, podlegają identycznemu reżimowi rejestracyjnemu i ewidencjonowaniu.
• Zaprawy nasienne: Środki stosowane do profesjonalnego zabezpieczania materiału siewnego przed chorobami i szkodnikami przenoszonymi przez nasiona lub glebę.

Ponadto w systemie prawnym wyróżnia się kryterium uprawnień do stosowania: środki przeznaczone dla użytkowników nieprofesjonalnych (amatorskich) oraz środki przeznaczone dla użytkowników profesjonalnych, których zakup i aplikacja wymagają spełnienia rygorystycznych warunków formalnych.

Zasada integrowanej ochrony roślin jako standard obligatoryjny

Zasadnicze ramy prawne dla stosowania preparatów fitosanitarnych wyznacza ustawa o środkach ochrony roślin z dnia 8 marca 2013 r.. Konstrukcja prawna tej regulacji opiera się na standardach zrównoważonego stosowania pestycydów, których fundamentalnym i bezwzględnym elementem jest zasada integrowanej ochrony roślin (art. 35 ust. 3 ustawy[F1] ).

W świetle powyższej zasady, aplikacja środków chemicznych nie może mieć charakteru rutynowego. Ustawodawca nakłada na profesjonalnego użytkownika prawny obowiązek priorytetowego traktowania metod niechemicznych (w szczególności agrotechnicznych, biologicznych, fizycznych oraz hodowlanych). Sięgnięcie po metodę chemiczną stanowi środek subsydiarny, dopuszczalny wyłącznie w sytuacji, gdy metody alternatywne okazały się niewystarczające, a zastosowanie pestycydu jest uzasadnione ekonomicznie i ekologicznie w oparciu o obiektywne progi szkodliwości agrofagów. Ponadto, zgodnie z art. 21 ustawy, [F2] etykieta każdego środka ochrony roślin musi być sporządzona w języku polskim oraz zawierać informacje określone w zezwoleniu na wprowadzanie środka ochrony roślin do obrotu lub pozwoleniu na handel równoległy.

Obowiązki dokumentacyjne, magazynowe i eksploatacyjne w reżimie zgodności

Prawidłowe zarządzanie gospodarstwem rolnym w reżimie prawo fitosanitarnym wymaga rygorystycznego przestrzegania obowiązków o charakterze formalnym i technicznym:

• Wymóg kwalifikacji zawodowych: Stosowanie środków ochrony roślin przeznaczonych dla użytkowników profesjonalnych jest dozwolone wyłącznie przez osoby, które ukończyły specjalistyczne szkolenie i posiadają aktualne zaświadczenie o jego ukończeniu. Wykonywanie zabiegów przez osoby nieuprawnione stanowi naruszenie przepisów ustawy.
• Ewidencja zabiegów (aspekt dowodowy i materialny): Każde zastosowanie środka ochrony roślin musi zostać skrupulatnie udokumentowane w ewidencji zabiegów, zewskazanie pełnej nazwy środka, daty, dawki oraz przyczyny jego aplikacji. Zgodnie z art. 67 rozporządzenia WE nr 1107/2009 [F3] oraz przepisami krajowymi, dokumentacja ta podlega obligatoryjnemu przechowaniu przez okres 3 lat od dnia zastosowania środka. Brak ewidencji lub jej nierzetelność wprost wyczerpuje znamiona wykroczenia zagrożonego karą grzywny na podstawie art. 76 ust. 1 pkt 24 ustawy[F4] .
• Rygory magazynowania i transportu: Przechowywanie pestycydów musi odbywać się w sposób wykluczający zagrożenie dla zdrowia i środowiska. Przepisy wymagają, aby środki składowane były w oryginalnych opakowaniach, w wydzielonych, zamykanych na klucz pomieszczeniach z wentylacją oraz szczelną, niepalną i odporną na chemikalia posadzką. Bezwzględnie zakazane jest przechowywanie środków w sąsiedztwie żywności lub pasz.
• Sprawność techniczna sprzętu aplikacyjnego: Urządzenia (w szczególności opryskiwacze polowe i sadownicze) muszą posiadać aktualne potwierdzenie sprawności technicznej, uzyskane w drodze obowiązkowych badań technicznych.

Reżim odpowiedzialności administracyjno-finansowej i karnej

Naruszenie dyspozycji przepisów ustawy o środkach ochrony roślin uruchamia dwutorowy mechanizm odpowiedzialności prawnej pod nadzorem Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORIN):

• Odpowiedzialność administracyjna i opłaty sankcyjne: W przypadku, gdy urzędowe badania laboratoryjne próbek płodów rolnych wykażą obecność pozostałości pestycydów przekraczających Najwyższe Dopuszczalne Poziomy Pozostałości (NDP), właściwy wojewódzki inspektor – na podstawie art. 46 ustawy [F5] – może wydać natychmiast wykonalną decyzję o zakazie wprowadzania produktów do obrotu lub nakazać ich unieszkodliwienie na koszt producenta. Ponadto, za reklamowanie środków ochrony roślin w sposób niezgodny z przepisami ustawa przewiduje dotkliwe opłaty sankcyjne sięgające do 500 000 zł (art. 75 ustawy[F6] ).
• Odpowiedzialność karna stricte: Ustawodawca penalizuje najgroźniejsze delikty wymierzone w porządek prawo fitosanitarny. Zgodnie z art. 75c ustawy[F7] , wytwarzanie, składowanie, wprowadzanie do obrotu lub świadome posługiwanie się podrobionymi środkami ochrony roślin stanowi przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 3.

Jak kancelaria prawna może pomóc producentowi rolnemu?

Kompleksowość regulacji z zakresu prawa fitosanitarnego sprawia, że samodzielne zarządzanie ryzykiem prawnym w gospodarstwie rolnym wiąże się z wysokim prawdopodobieństwem popełnienia błędów formalnych. Wyspecjalizowana kancelaria prawna oferuje profesjonalne wsparcie doradcze i procesowe, w szczególności w zakresie:

• Audytów zgodności w gospodarstwie: Przeprowadzanie weryfikacji dokumentacji (w tym ewidencji zabiegów), stanu technicznego i magazynowanego pod kątem zgodności z ustawą o środkach ochrony roślin oraz unijnymi rozporządzeniami, co pozwala zidentyfikować i wyeliminować uchybienia przez wizytą organów kontrolnych.
• Reprezentacji w postępowaniach przed PIORIN: Profesjonalna pomoc prawna w trakcie i po zakończeniu kontroli inspekcyjnych, sporządzanie zastrzeżeń do protokołów kontroli oraz aktywny udział w postępowaniach administracyjnych dotyczących m.in. przekroczenia poziomów NDP czy zakazów wprowadzania płodów do obrotu.
• Obrony w sporach i procesach karnych: Zapewnienie kompleksowej reprezentacji procesowej w przypadku wszczęcia postępowań karnoskarbowych, wykroczeniowych lub karnych związanych z zarzutami naruszenia przepisów fitosanitarnych.
• Doradztwa bieżącego i interpretacji przepisów: Analiza prawna etykiet, umów z dostawcami środków oraz doradztwo w zakresie wdrażania systemów integrowanej ochrony roślin i kwalifikacji personelu.

Eksperci przygotowujący artykuł:

Aniela Kufel
Studentka SGGW Wydział Technologii Żywności

Sprawdź, jakie działania warto podjąć w swojej sytuacji