Sektor wołowiny był pierwszym obszarem unijnego prawa żywnościowego, w którym wprowadzono możliwość śledzenia. Był to bezpośredni skutek pamiętnego kryzysu związanego z encefalopatią gąbczastą bydła w latach 90-tych ubiegłego wieku (kryzys ten był motorem powstania systemu bezpieczeństwa żywności w UE).

Pomimo wprowadzenia zasad ogólnych traceability, względem wołowiny wciąż obowiązuje regulacja sektorowa. Stanowi ją rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1760/2000 (WE) z dnia 17 lipca 2000 r. ustanawiające system identyfikacji i rejestracji bydła i dotyczące etykietowania mięsa wołowego i produktów z mięsa wołowego oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 820/97 (Dz.U. L 204, 11.8.2000, p.1).

Wspomniane zasady ogólne systemu śledzenia w UE wymieniają etykietowanie jako jeden z narzędzi identyfikacji. Rozporządzenie nr 1760/2000 konstytuuje ramy kompleksowego systemu łączącego w sobie rejestrację i identyfikację bydła oraz zasady etykietowania mięsa wołowego i jego przetworów w jednym akcie prawnym.

SYSTEM REJESTRACJI I IDENTYFIKACJI BYDŁA

Na szczeblu UE określono „szkielet” systemu, którego doprecyzowanie stanowi już zadanie Państw Członkowskich. Składa się z czterech podstawowych elementów:

• środków identyfikacji umożliwiających indywidualną identyfikację zwierząt (kolczyki w obu uszach);
• krajowej komputerowej bazy danych;
• paszportów zwierząt;
• indywidualnych rejestrów zwierząt prowadzonych dla każdego gospodarstwa.

Unia wymaga wyposażenia każdego zwierzęcia w dwa kolczyki zaopatrzone w ten sam niepowtarzalny kod identyfikujący konkretne zwierzę, kraj jego pochodzenia oraz gospodarstwo, w którym się urodziło. Termin na ich umieszczenie na zwierzęciu co do zasady nie może przekroczyć 20 dni od dnia narodzin zwierzęcia. W wyjątkowych wypadkach może ono nastąpić do 60 dni od tej daty.

Od 18 lipca 2019 r. państwa członkowskie UE są zobowiązane wprowadzić identyfikatory elektroniczne. Względem zwierząt przeznaczonych do handlu w Unii nie przewiduje się żadnych odstępstw. Identyfikator elektroniczny ma się stać środkiem oficjalnym i zarazem jednym z dwóch obowiązkowych środków identyfikacji. Mogą przybrać formę kolczyka elektronicznego, kapsułki ceramicznej (bolus) oraz wszczepianego transpondera.

Drugim elementem systemu jest komputerowa baza danych kreowana przez każde państwo członkowskie z osobna. Jest tożsama z bazą danych tworzoną dla celów monitorowania problemów zdrowotnych u zwierząt. Musi zawierać szczegółowe dane dotyczące konkretnego zwierzęcia (niepowtarzalny kod identyfikacyjny, numery identyfikacyjne wszystkich gospodarstw, w których przebywało, numer identyfikacyjny gospodarstwa, w którym się urodziło, itp.) oraz każdego gospodarstwa na terenie UE. Docelowo poszczególne państwa będą mogły wymieniać dane elektroniczne między komputerowymi bazami danych, gdy system będzie w pełni uruchomiony.

Jeśli dane państwo członkowskie nie prowadzi wymiany danych elektronicznych z innymi członkami UE musi zapewnić każdemu zwierzęciu przeznaczonemu do handlu wewnątrz UE paszport. Zawiera on informacje tożsama z tymi umieszczonymi w komputerowej bazie danych danego państwa. Przemieszczanie danego zwierzęcia na terytorium UE może odbywać się tylko wraz z paszportem.

Ostatnim elementem systemu są aktualne rejestry prowadzone przez posiadaczy zwierząt dla każdego gospodarstwa. Obowiązek ten nie dotyczy tylko przewoźników. Prowadzenie rejestru nie jest obligatoryjne dla posiadaczy, którzy mają dostęp do ww. bazy danych i umieścili tam wszystkie aktualne informacje uwzględnione w rejestrze. Właściwe organy państw członkowskich ustalają formę w jakiej ma być on prowadzony- książkowej lub danych komputerowych. Zgromadzone w nim dane muszą być przechowywane minimum przez 3 lata. Wszystko razem służy temu, by posiadacz mógł udostępnić właściwe dane na każde wezwanie odpowiedniego organu.

Prócz prowadzenia rejestru posiadacz musi informować odpowiednie władze o wszelkich przemieszczeniach zwierząt, urodzeniach, śmierci i uboju. Należy koniecznie podać datę zdarzenia. Zgłoszenie winno być dokonane najpóźniej w ciągu 7 dni od danego zdarzenia.

Szczegółowe wymogi dotyczące rejestracji i identyfikacji bydła są rozproszone w wielu aktach prawnych wydanych celem uszczegółowienia przepisów rozporządzenia nr 1760/2000. Bezcelowe jest omawianie ich wszystkich w ramach niniejszego opracowania.

Państwa członkowskie uzyskały jednak pewien margines swobody w tworzeniu systemu rejestracji i identyfikacji bydła. Jak wykorzystał go polski ustawodawca?

W Polsce system rejestracji i identyfikacji bydła jest częścią większego systemu zwanego systemem IRZ- identyfikacji i rejestracji zwierząt. Obejmuje komputerową bazę danych, znaki identyfikacyjne zwierząt, dokumenty identyfikacyjne zwierząt oraz księgi rejestracji stada prowadzonej przez posiadaczy zwierząt. Całym system koordynuje Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Rejestracji i zgłoszenia wszelkich danych dokonuje się w powiatowym biurze ARiMR właściwym ze względu na położenie gospodarstwa. Tutaj także posiadacz składa wnioski o przydzielenie puli numerów dla bydła (celem uzyskania kolczyków) oraz ich duplikatów, czy o wydanie paszportu lub tymczasowego dokumentu identyfikacyjnego dla cieląt. System IRZ nadzorują organy Inspekcji Weterynaryjnej.

ETYKIETOWANIE MIĘSA WOŁOWEGO I JEGO PRZETWORÓW

Wspomniane rozporządzenie nr 1760/2000 ustanawia też obowiązkowy system znakowania mięsa wołowego i produktów z mięsa wołowego. Materię tę regulują dodatkowo akty prawne uszczegóławiające przepisy ww. rozporządzenia.

Ustawodawca unijny wprowadził dwa systemy znakowania mięsa wołowego: obowiązkowy i dobrowolny. Etykieta musi obligatoryjnie wskazywać numer lub kod identyfikacyjny zapewniający istnienie powiązania między mięsem, a zwierzęciem lub zwierzętami. Ponadto należy określić: państwo UE lub państwo spoza UE, w którym zwierzę się urodziło; wszystkie państwa UE i spoza UE, w których odbywał się chów zwierzęcia; państwo UE lub spoza UE, w którym dokonano uboju. Rozporządzenie przewiduje obowiązek umieszczania odpowiednich napisów na etykiecie:

• Ubój w (nazwa Państwa Członkowskiego lub państwa trzeciego) (numer zatwierdzenia)”- wskazanie numeru zatwierdzenia rzeźni oraz państwa, w którym się ona znajduje;
• Podzielone w (nazwa Państwa Członkowskiego lub państwa trzeciego) (numer zatwierdzenia)”- wskazanie numeru zatwierdzenia masarni, w której dokonano podziału mięsa na tusze lub grupy tusz oraz nazwę państwa gdzie jest zlokalizowana;
• Pochodzenie: (nazwa Państwa Członkowskiego/ nazwa państwa trzeciego)”- wskazanie państwa UE w przypadku zwierząt urodzonych, utrzymywanych i poddanych ubojowi w tym samym państwie UE/ spoza UE.

Inne nieco reguły obowiązują w etykietowaniu mięsa mielonego wołowego wyprodukowanego w jednym państwie z mięsa wołowego pochodzącego z innego państwa. W takim wypadu na etykiecie obowiązkowo zamieszcza się informację: „wyprodukowano w (nazwa państwa UE i spoza UE, gdzie dokonano produkcji)” oraz „pochodzenie: (nazwa państwa pochodzenia mięsa)”.

Jeśli mięso zostało przywiezione spoza UE i nie wszystkie informacje są dostępne na etykiecie umieszcza się informację: „pochodzenie: spoza UE” oraz „Ubój w: (nazwa państwa spoza UE”).

Ustawodawca unijny nie wprowadził zamkniętego katalogu informacji, które przedsiębiorcy mogą podać w ramach etykietowania dobrowolnego. Informacje te muszą jednak dać się zweryfikować przez odpowiednie organy. Mogą to być w szczególności informacje przewidziane przepisami rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011. Określają to odrębne przepisy.

Szczegółowe przepisy unijne upraszczają wskazanie pochodzenia mięsa wołowego dla zwierząt, których chów na terenie danego państwa nie przekroczył 30 dni. Wystarczy wtedy wskazać tylko państwo urodzenia oraz państwo uboju danego zwierzęcia.

Odrębne przepisy regulują także zasady etykietowania mięsa wołowego drobnego, paczkowanego oraz niepaczkowanego mięsa wołowego rozebranego. Tym razem ustawodawca unijny zdecydował się wprowadzić na poziomie UE sankcję główną, pozostawiając członkom UE swobodę uregulowania pozostałych sankcji za naruszenie przepisów rozporządzenia nr 1760/2000. Za opatrzenie wołowiny etykietą niezgodną z wymaganiami obowiązkowego systemu znakowania lub niezgodną z wytycznymi dla systemu dobrowolnego grozi zawsze sankcja wycofania mięsa z obrotu, do momentu aż etykiety zostaną poprawione tak by spełniać ww. wymagania.

Obok sankcji głównej polski ustawodawca wprowadził w art. 26 ust.1 pkt.2 c) ustawy z dnia o produktach pochodzenia zwierzęcego (Dz. U. Nr poz.) karę pieniężną za wprowadzenie do obrotu produktów niespełniających wymagań rozporządzenia nr 1760/2000 w zakresie obowiązkowego znakowania wołowiny. Wysokość tej sankcji może sięgnąć od 200 zł do 5 000 zł.