Zasady bioasekuracji ASF w Polsce

Zasady bioasekuracji ASF to systemu zwalczania afrykańskiego pomoru świń (ASF – African Swine Fever, wirus ASFV) w Polsce.
Przepisy prawa krajowego i unijnego nakładają obowiązek zwalczania ASF z urzędu. Oznacza to, że działania związane z wystąpieniem choroby, profilaktyką oraz likwidacją ognisk podlegają szczegółowym regulacjom. Nadzór nad sytuacją epizootyczną sprawuje Główny Inspektorat Weterynarii (GIW) we współpracy z Inspekcją Weterynaryjną, Lasami Państwowymi, samorządami oraz służbami porządkowymi. 

Wirus powoli rozprzestrzeniał się od 2007 r. na północy zachód od Gruzji. Przypadki ASF były rejestrowane u dzików wraz z ogniskami epidemii u trzody chlewnej w krajach bałtyckich od 2014 r. Po raz pierwszy został stwierdzony w Polsce w lutym 2014 r. u padłych dzików w powiecie sokólskim w województwie podlaskim. Został również wykryty w Rumunii, na Węgrzech i Czechach. We wrześniu 2018 r. służby potwierdziły ASF w Belgii, co oznaczało pierwsze wykrycie w Europie Zachodniej. W 2020 r. Niemcy potwierdzili pierwsze wykrycie ASF u dzika. 

Ramy prawne UE a zasady bioasekuracji ASF

Rozporządzenie (UE) 2016/429 

 Stanowi główne ramy prawne dla przeciwdziałania chorobom zakaźnym zwierząt w UE (,,Prawi o zdrowiu zwierząt’’). Określa m.in.: 

• Obowiązki państw członkowskich w zakresie zapobiegania, wykrywania, raportowania i reagowania na choroby, 
• Podstawy dla stosowania regionalizacji i różnicowania środków w zależności od sytuacji epizootycznej, 
• Relacje z przepisami delegowanymi i wykonawczymi, które doprecyzowują konkretne działania. 

ASF figuruje w wykazie chorób priorytetowych w tym rozporządzeniu, co skutkuje stosowaniem szczególnych środków zapobiegania i kontroli.

Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2020/687 

Uzupełnia ogólne ramy 2016/429 w odniesieniu do chorób umieszczonych w wykazie, w tym ASF. Dokument ten definiuje szczegółowe obowiązki: 

• Zasady regionalizacji – wydzielanie stref ochronnych i nadzoru oraz ich charakterystyka, 
• Obowiązki w przypadku potwierdzenia ognisk choroby, 
• Kontrolę przemieszczania zwierząt, materiałów biologicznych, mięsa i produktów pochodzenia zwierzęcego w zależności od strefy. 

Przepisy te są stosowane łącznie z bardziej szczegółowymi aktami wykonawczymi. 

Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2023/594 

 To rozporządzenie zastąpiło 2021/605 i stanowi obecnie podstawowy akt wykonawczy określający szczególne środki kontroli ASF w UE. Obejmuje: 

• Zasady regionalizacji w oparciu o epidemiologiczną sytuację ASF, 
• Określenie stref objętych ograniczeniami (I, II, III) oraz dopuszczalne działania i ograniczenia dla przemieszczania świń i produktów, 
• Odbicie aktualnej sytuacji epidemicznej w różnych państwach członkowskich poprzez aktualizacje załączników. 

W praktyce oznacza to, że Polska i inne kraje muszą stosować środki zgodne z tą regulacją przy reagowaniu na ogniska ASF – a zasady bioasekuracji ASF pozostają stałym elementem tych działań.

Decyzja wykonawcza Komisji (UE) 2024/1310  

Decyzja wykonawcza 2024/1310 z 6 maja 2024 r. była aktem tymczasowym, mającym zastosowanie do polskich obszarów objętych ASF. Na jej mocy: 

• Polska miała stosować szczególne środki kontrolne dla stref klasyfikowanych jako ograniczenia II (tj. średni poziom ryzyka) zgodnie z przepisami Rozporządzenia 2023/594, 
• Obowiązek stosowania także dodatkowych środków przewidzianych w art. 8 ust. 3 i 4 tego rozporządzenia w tych obszarach, 
• Określono konkretne gminy i miasta woj. Pomorskiego, gdzie środki miały zastosowanie do 24 lipca 2024 r. 

Decyzja ta była aktem przejściowym – została później uchylona / zmodyfikowana wraz z kolejnymi zmianami w unijnym prawodawstwie wykonawczym dotyczącym ASF. 

ASF w praktyce – wpływ przepisów na działania w Polsce

 W efekcie tych unijnych przepisów w Polsce: 

• Obowiązują szczególne środki w strefach ograniczeń (I, II, III) dotyczące przemieszczania świń, materiałów i produktów pochodzenia zwierzęcego, 
• Polska musi stosować rozwiązania bioasekuracyjne i reagować na epidemię w sposób regionalizowany i dostosowany do poziomu ryzyka, zgodnie z prawem UE, 
• Przepisy unijne są uzupełniane krajowymi programami monitoringu, bioasekuracji i wsparcia finansowego dla gospodarstw, co ułatwia implementację unijnych zasad w praktyce. 

W tym modelu zasady bioasekuracji ASF pełnią funkcję praktycznej instrukcji bezpieczeństwa.

Zasady bioasekuracji ASF jako wymóg prawny i element systemu zwalczania choroby

Bioastekuracja stanowi jeden z kluczowych instrumentów prawnych i organizacyjnych służących zapobieganiu rozprzestrzenianiu się afrykańskiego pomoru świń (ASF). Choroba ta, mimo że nie stanowi zagrożenia dla zdrowia ludzi, powoduje poważne skutki ekonomiczne i sanitarne w sektorze produkcji trzody chlewnej. W związku z tym ustawodawca wprowadził szereg obowiązkowych środków bioasekuracyjnyhc, których celem jest ograniczenie ryzyka transmisji wirusa zarówno pomiędzy stadami, jak i ze środowiska zewnętrznego do gospodarstw.

Należy podkreślić, że człowiek może pełnić rolę wektora mechanicznego ASF. Może przenosić wirusa na odzieży i obuwiu. Dotyczy to także sprzętu rolniczego oraz narzędzi. Wirus może być przenoszony także przez pojazdy wykorzystywane w gospodarstwach lub transporcie. Z tego względu zasady bioasekuracji ASF obejmują nie tylko same zwierzęta, ale również organizację pracy, ruch osobowy i logistykę gospodarstwa.

Obowiązkowe działania – co obejmują zasady bioasekuracji ASF

Na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obowiązujące przepisy nakładają wymogi bioasekuracyjne na wszystkich hodowców świń. Dotyczy to niezależnie od skali produkcji i liczby utrzymywanych zwierząt. Nie ma znaczenia przeznaczenie chowu. Może to być chów komercyjny lub na własne potrzeby. Zasady bioasekuracji ASF w praktyce obejmują w szczególności:

• Bezwzględny zakaz skarmiania świń odpadami kuchennymi, resztkami żywności oraz paszami niewiadomego pochodzenia, które mogą stanowić źródło wirusa ASF;
• Obowiązek stosowania mat dezynfekcyjnych przy wejściach do budynków inwentarskich. Dotyczy to także wjazdów na teren gospodarstwa. Maty muszą być utrzymywane w stanie zapewniającym skuteczność działania;
• Ograniczenie dostępu osób postronnych do chlewni. Obejmuje to zasady kontroli wejść i wizyt. Dotyczy też kontaktów z innymi gospodarstwami utrzymującymi trzodę chlewną;
• Prowadzenie dokumentacji dotyczącej wjazdów i wyjazdów z gospodarstwa, obejmującej m.in. pojazdy, sprzęt oraz osoby mające kontakt ze zwierzętami;
• Stosowanie odzieży i obuwia ochronnego przeznaczonego wyłącznie do użytku w gospodarstwie. Należy zapewnić warunki do ich dezynfekcji lub zmiany.

Niespełnienie powyższych wymagań może skutkować zastosowaniem środków administracyjnych. Może to obejmować nakaz likwidacji stada. W przypadkach rażących naruszeń możliwe jest pozbawienie prawa do odszkodowania. Jest to istotna sankcja o charakterze prewencyjnym i represyjnym.

Zachowania ogólne i odpowiedzialność społeczna

Skuteczność systemu nie ogranicza się wyłącznie do działań podejmowanych przez hodowców. Zasady bioasekuracji ASF mają znaczenie również dla zachowań ogólnych społeczeństwa, zwłaszcza osób przebywających na obszarach leśnych, przygranicznych oraz w rejonach objętych restrykcjami. W tym kontekście istotne są m.in.:

• Zakaz wyrzucania resztek żywności w lasach, przy drogach i na parkingach, gdyż odpady te mogą zostać spożyte przez dziki, stanowiące główny rezerwuar wirusa ASF;
• Obowiązek dokładnego czyszczenia i dezynfekcji pojazdów, w szczególności po pobycie w strefach objętych ograniczeniami lub po wykonywaniu pracy rolnych i leśnych;
• Stosowanie się do zaleceń kierowanych do turystów, myśliwych oraz pracowników sezonowych, obejmujących m.in. unikanie kontaktu ze zwierzętami, zmianę obuwia i odzieży po powrocie z terenów leśnych oraz zgłaszanie przypadków padłych dzików odpowiednim służbom.

Zaniechania w powyższym zakresie mogą pośrednio przyczyniać się do szerzenia choroby. Mogą też prowadzić do konsekwencji gospodarczych i administracyjnych. Konsekwencje te dotykają nie tylko producentów rolnych. Obejmują także lokalne społeczności oraz sektor rolno-spożywczy jako całość.

Rola myśliwych i służb leśnych w zwalczaniu ASF – praktyka i zasady bioasekuracji ASF

Zgłaszanie odstrzelonych dzików do badań

Myśliwi mają obowiązek zgłaszania każdego odstrzelonego dzika do odpowiednich służb weterynaryjnych, aby materiał mógł zostać przebadany na obecność wirusa ASF. Jest to podstawowy element monitoringu choroby w populacji dzików.

Zakaz pozostawiania patrochów w lesie

Pozostawienie resztek zwierzęcych w lesie może prowadzić do szybkiego rozprzestrzeniania wirusa ASF wśród innych dzików. Dlatego obowiązuje zakaz pozostawiania patrochów i konieczność ich odpowiedniego utylizowania zgonie z przepisami.

Bioasekuracja w pracy myśliwych i służb leśnych

Myśliwi i pracownicy lasów muszą stosować środki bioasekuracji, w tym:

• Dezynfekcję sprzętu i pojazdów używanych podczas polowań,
• Zmianę lub dezynfekcję odzieży i obuwia po pobycie w strefach zagrożonych ASF, aby nie przenosić wirusa do innych obszarów.

Redukcja populacji dzików jako element strategii zwalczania ASF

Planowana i kontrolowana redukcja liczebności dzików w rejonach objętych ASF jest jedynym z narzędzie ograniczania ryzyka rozprzestrzeniania wirusa. Działania te są koordynowane z inspekcją weterynaryjną i służbami leśnymi w oparciu o obowiązujące przepisy.

Edukacja i odpowiedzialność społeczna

Myśliwi i leśnicy odgrywają również rolę edukatorów lokalnych społeczności i turystów, informując o zasadach bioasekuracji, zakazie wyrzucania resztek jedzenia w lasach i obowiązku zgłaszania padłych dzików.

Eksperci przygotowujący artykuł:

Aniela Kufel – studentka

Jak możemy wesprzeć firmy z sektora rolno-spożywczego?

Kancelaria Prokurent doradza przedsiębiorcom z branży rolno-spożywczej w sprawach dotyczących compliance, ryzyk regulacyjnych i współpracy z organami administracji. W praktyce pomagamy uporządkować obowiązki, procedury i dokumentację – tak, aby ograniczyć ryzyko sankcji oraz przestojów operacyjnych.

W czym możemy pomóc:

(Radca prawny – Piotr Włodawiec)

• analiza obowiązków prawnych i ryzyk w działalności (w tym wymogi weterynaryjne i sanitarne)
• przygotowanie i aktualizacja wewnętrznych procedur oraz dokumentacji
• wsparcie przy kontrolach i postępowaniach administracyjnych, a także w kontaktach z organami
• obsługa umów w łańcuchu dostaw oraz zabezpieczenie interesów firmy w relacjach B2B

Jeśli działają Państwo w sektorze rolno-spożywczym i chcą lepiej zarządzać ryzykiem regulacyjnym — zapraszamy do kontaktu.

Skontaktuj się z nami

Chcesz dowiedzieć się, jakie działania będą najlepsze w Twojej sytuacji?
Wypełnij krótki formularz kontaktowy poniżej — odezwiemy się i bezpłatnie przedstawimy możliwe scenariusze działania oraz zakres wsparcia.